Iber ti dayeuh

Etah geuning, sanaos urang teh paanggang geuing ari sawangan mah tetep manteng. Haturan Kang Deni Kurniawan nu tos ngintun emailna ka sim kuring. Lawas awis teu tepang nya Kang Den... namung dipiharep sadayana wadya balad PAMASS di suklakna disiklukna tetep muga aya dina kasehatan, kasalametan turta dina limpahan rahmat sareng karunia ti Allah SWT. Kang TJ, Teh Witri, Teh Irma, Teh Santi kum wae nu aya di dayeuh Bandung kumaha daramang? Sok ah diantos wartana ku sim kuring. Cag ah dugi kadieu heula ....

KUTAGARA

Kareta kancana nyewuk tarik ninggalkeun nu ngabigeu sisi jalan. Keukeubul mulek diteumbrag patutur-tutur, ukur diteuteup kamana jigna. Biwir nu garing rereyuan, hayangna mah mudalkeun eusining ati. Tapi weleh teu bisa betus nyoara ukur ngabigeu siga patung arca papaes jalan. Mun kongang mah hayang pisan ngajentrekeun naon nu sabenerna aya disadaring ati. Tapi weleh teu bisa balaka. Naha? Teuing atuh naha teu bisa bitu nyoara.
Paneuteup masih manco nuturkeun ngilesna kareta. Asa nahnay awak teh, sukma kabawa ngabelesat bareng jeung nu mangkat tea. Memenitan anteng diayun ambing rasa. Pipikiran ngacacang kamana mendi, rusras ka alam mangsa katukang. Basa layeut, basa babarengan, silih belaan silih kawulaan sapapait samamanis. Asa cik keneh rarasaan teh, asa kamari na kongkonglak panon.
Weleh teu ngarti naha hate teh bet ti belat, kalah nyantel nyosok jero, sumarambah kana bayah.
“Rai, beu teu nyana geuning geulis…. nepi kadieu lalakon hirup teh. Apung-apungan na galura rasa nu mo boa laksana. Beu teungteuingeun Nyai …. naha rasa galura asmara teh nogencang sorangan. Palias boa lalakon Ceurik Rahwana kajadian deui ….”
****
Ti buburanjat ngabeuntakeun panon, napas ngahegak kerep turun naek. Kesang renung maseuhan tarang.
“Beu, asa harianeun, mangsa kumaha ieu teh? Peuting keneh geuing ieu teh. Palias … tong jadi kanyataan. Shinta …., ieu akang ….. Shinta …. Kalah nyuuh dina bantal. Harianeun impian teh…. bet nyingsieunan.” Ngahuleng sorangan.
“Tapi …..” kalah neuteup nyidik-nyidik kana lalangit.
“Aya kutagara…. enya kutagara nu tohaga antara akang jeung anjeun, Shinta. Tapi naha lalakon bet dimimitian. Baeu taya bayana geulis, akang ridho mun tea ahirna kudu dipungkas ku kapeurih. Ridho, akang sarebu kali ridho najan kudu ancur tutumpuran. Asal anjeun geulis tetep jeung akang ….”
Ngalangkag deui, ngabelesat deui raga sukma kumalayang di jomantara, ngirab-ngirab alam nu mo kahaontal raga. Rasa enya ngan ukur rasa, nu bisa ngajajap ka eta alam. Tapi boa pimanaeun bisa meuntas ka alam nyata. Kutagara …. Naha kudu aya kutagara antara akang jeung anjeun geulis…. Gusti, ngan anjeun nu terang ahir ieu lalakon. Gusti …. Gusti …. Panon peureum, biwir renya-renyu, pikir manteng. Diri sadar, pasrah rumasa ngan ukur ngajalankeun lalakon. Lalakon nu teu katohyan awal ahirna. Darma wawayangan, taya tangan pangawasa, ngan usaha jeung tarekah nu sakuduna dipilampah. Gusti ….. Gusti …. Tipepereket. Eling beuki eling mumuntang. Hegak narik napas jero. Asa ampeg asa beurat, beurat kaliwat saking. Aya nu ngagerentes, aya nu nyoara lalaunan.
“Ngajugala, Aing kudu ngajugala! Mun henteu …. Cilaka. Enya mun henteu cilaka diri, cilaka kahormatan …. Geus mangsana Aing ngajugala deui. Ngajugala … pek geura ngajugala. Udag sagala kahayang, sagala paniatan…”
Sumanget ngagedur ngaduruk minuhan dada. Dada nu ragas. Dada nu mimiti kapareuman ku citangis mepes seuneu sumanget.
“Lain rek lahuta. Lain rek umangkeuh. Tapi Aing kudu ajeg dina patekadan. Enya dina patekadan nu pengkuh panceg na tetekon sorangan. Karajaan nu geus lila runtag kudu diajegkeun deui. Ajeg! Kudu ajeg! Kutagara lain panghalang. Kutagara lain wates. Tapi cukang lantara keur kula. Enya keur kula. Kula nu ieu nu nyangkaruk dina raga, dina rasa, dina bayah, dina jajantung. Baeu …. Baeu geulis, urang wujudkeun impian nu mimiti mulasan lalangit carita. Carita nu mimiti mangkak, mimiti tatalu dina lagu asmarandana….”
Kahayang geus bedah mo bisa dihahalang. Carita tacan dipungkas lalakon tacan lekasan.
“Aing Rahwana… Aing Dasamuka Aing nu ngaraja ieu Alengka. Baeu … Shinta urang lalayaran dina jaladri rasa. Rasa kula jeung anjeun…” Anteng sorangan dina implengan ngacacang ka alam nu rek disorang. Nu boa ngawujud boa moal. Hawa tiis ngagayuh, ngajajap ciciptan ka alam impian.
****
Sategah dipupul bayu awak lungse tetempoan kararoneng bumi alam asa tungkeb ngagencet raga sukma. Eungap, eungap kacida katindihan momotan nu kacida beuratna.
“Rahwana, rahwana nu rek ngajugala teh bet perlaya memeh ngayuda. Beu, beu geuning ukur babasaan nu rek ngajugala teh? Mana, mana buktina Rahwana? Hojah, hojah atuh! Lalaki, lalaki anjeun teh …. Lain siga bikang lampah teh, kumeok memeh dipacok. Era, era atuh Rahwana!” Nu ngajejeleh atra nyoara na batinna.
“Gelo, gelo siah! Gandeng, gandeng …. Kumaha karep … moal, moal didenge. Kajeun, kajeun Aing rumasa Rahwana nu cidra nu banci nu teu boga kawasa teu boga wawanen…. Kula moal umangkeuh ngarep-ngarep nu pamohalan. Teu, teu sudi diayun ambing ku ciciptan sorangan Disiksa ku rarasaan sorangan. Lain, lain ukur Shinta nu geulis nu rancunit nu ogo nu …..” Brek deku, lungse leuwih ti lunges raga teh rasa teh uteuk teh sukma teh ….. kumalayang di jomantara ciciptan sorangan.
“Rahwana … Rahwana …. Karunya teuing anjeun teh, geuning kutagara nu rek dirujadkeun teh kacida teuasna kacida tohagana. Karunya … pamohalan kahayang teh baris laksana, jauh kacida jauhna. Teungteuingeun … teungteuingeun nasib anjeun teh Rahwana….”
“Teu … teu kudu anjeun karunya ka kula! Kula masih kuat! Kula masih ajeg pikeun neruskeun ieu lalakon. Lalakon nu terus mere kapeurih. Baeu sagala carita ku kula rek diayonan disorang dilakonan. Mo, mo kula mo mundur sarebu langkah mo gedag bulu salambar. Tingali! Tingali ku anjeun Duruwiksa! Sagalana ku kula rek disangahareupan rek diayonan! “ Jagjag deui ragana.
Rahwana nyerenteng muru ka jalan, teu eureun-eureun lulumpatan, ngudag-ngudag Shinta nu anjeucleung na ciciptan sorangan. Panon poe nutupan beungeut, teu wasa ningali peta Rahwana.****CSS

Panineungan Baraya ….

    Nalika Kang Cheppy ngemailkeun foto ka sim kuring, panineungan ka na mangsa katukang basa urang ruing mungpulung di kampus Padjadjaran ngolepat deui na sawangan. Suka bungah nalangsa jeung rea-rea deui minuhan alam panineungan. Baraya kumaha daramang? Nu ti sebrang kumaha wartosna?  Kang Zamroni, Kang Atep, Kang Aep, Kang Dadan, Kang Tj, Kang Gempa, Kang Eris, Kang Ence, Kang Cheppy, Kang Ilham, Kang Deni,  Teh Kokom, Teh Yetty, Teh Irma, Teh Asri, Teh Novi, Teh Lis, Teh Yayu, Teh, Ciceu, Teh Rini, Teh Witri, Teh Ria, Teh Santi, Teh Ucie, Teh Retni.... Sok atuh diantos kintunan alamatna, urang taekeun na ieu blog sugan aya jalan pikeun silaturahmi …..     

Sajak-sajak Panineungan

Ku : Cucu Sumantri

SERAT KALA BANDA
Keur: Pandawa

Kaula santana, rek wakca
ka anjeun, Pandawa
"Amarta lain tempat duruwiksa!"




ASMARA SANTA

Eundeuk-eundeukan na jaladri rasa
Rasa kula, rasa Rahwana
Rama....,
Taya bayana ijen patutunggulan
nu mo pegat lalakon, pejah ngayudha
keur anjeun .....
: Shinta



SERAT SRI KOMALA
Keur: Pandawa

Tebeh aling-aling Amarta
Basa kula neuteup nagara
Duruwiksa ajrag-ajragan surak
: dina layon, Andika!

CATETAN LEUTIK : SARASA DINA DUA SAJAK NUR ASRIANTI

Ku : Cucu Sumantri

Ceuk sakaol, méméh méré tinimbangan kana hiji karya sastra boh puisi boh prosa, kudu dibaca heula masing tulatén, ngarah ngarti, ngarah surti kana naon-naon nu sabenerna dipimaksud ku nu ngarangna. Ieu dua sajak Nur Asrianti téh kungsi dimuat dina bulletin Tangara PAMASS – UNPAD No. 17 Th. XV Agustus 1997.

PAĖSAN
Sajarah nu baheula dijajarah dina lahunan indung beurang
Nganaha-naha pédah getih dimurah-maréh di tengah jalan
Ngageuri saruntuyan kanyeri jeung kapeurih nu nengetan
Ti taun ka taun sangkan euweuh deui tumbal katunggara
Jeung kanalangsa nu marengan lalungséna daun samoja
Nu ting keleper katebak hiliwir angina nu teu daék leler
Ngajak ragrag nembrag paésan kacinta nu mulus bunglus
Narima kanyaah ku daékna ngabigeu teu cacarira
Januari 1996


SAGULUBURAN
Bodas téh malati anjeun
Mayakpak éndah kagiwang méga
Beureum konéng héjo giwangkara téjamaya
Kukuh gugon diamparkeun saalam dunya
Tapi geuning gumawang hérang digunasika
Tara ieuh ditowéksa
Gupuy gapay haat buméla
Guntay guntreng angger paanggang
Désémber 1995

Meunang sababaraha balikan macaan éta dua sajak, kuring nyindekeun keur saheulaanan mah yén éta dua sajak téh mibanda gerentes rasa batin nu sarua, ngan dina ngajanggélékkeunana waé nu karasa béda téh. Dina sajak Paésan, nu maca henteu kudu kerung mikir, naon sih nu sabenerna hayang ditepikeun kun u ngarangna téh. Da puguh karasa ngaguluyur kekecapanna téh, sahayuna pisan. Malah ceuk kuring mah, asa karasa ngaguluyur maca caponmét, maksud téh carita pondok saemét.
Kecap Paésan nu dipasang jadi judul sajakna, tétéla geus bisa ngawakilan kana sagemblengna naon nu hayang ditepikeun. Satadina dina sawangan kuring, ngolébat pananya naha kudu maké kecap paésan, lain tugu, monumén, atawa prasasti? Nu karasa mibanda rasa sajarah. Tapi euh …. Ceuk kuring deui, da puguh lain kadinya nu dipimaksudna. Kecap sajarah nu aya dina baris mimiti ukur dipaké pikeun muka guluyurna carita. Da nu puguh mah nu hayang ditembrakkeun téh, aya dina dua baris panungtung : ngajak ragrag nembrag paésan kacinta nu mulus bunglus / /narima kanyaah ku daékna ngabigeu teu cacarita//.
Lain ti geus hasil nu ngarang mancegkeun judul keur sajakna, nu ngarang kaciri parigel naker dina ngaruntuykeun jeung ngawangun imaji-imaji pikeun ngahirupan sajakna. Sok waé tengetan dina baris-baris éta sajak, bakal katengetan ayana kekecapan ngageuri saruntuyan kanyeri jeung marengan lalungséna daun samoja. Ceuk pamikir mah asa genah pisan, aya gambaran imajinasina téh. Ngan rada hélok téh, éta basa manggihan kekecapan ….daun samoja // nu ting keleper katebak hiliwir angina …//. Asa karasa dijieun-jieunna téh, da puguh ceuk paniténan mah, nu ngaranna daun nu katebak angin, sok komo ukur ngahiliwir, biasana mah ukur ting arulang wungkul tara nepi ka ting keleper. Tapi teuing ari ceuk paniténan nu ngarang mah, kuring teu bisa nyalahkeun, sabab aya kaotonomian di inyana.
Ilaharana sajak Sunda, dina sajak Paésan ogé atra pisan témbongna purwakanti nu ngahaja direumbeuykeun ku nu ngarang sajak. Malah ku hayang-hayangna nu ngarang téh nyieun purwakanti, kuring nepi ka seuri nyenghél sorangan. Da puguh aya dua baris nu karasa anéh, malah karasa mahiwalna téh, geura waé titenan : sajarah nu baheula dijajarah atawa dina kacinta nu lulus bunglus. Tapi kétang boa eta mah ukur salah tulis wungkul. Dina benerna ogé, keun waé da aya licentia poetica-na nu ngarang éta mah.
Dina sajak Saguluburan, sigana nu maca baris mikir dua tilu kali pikeun nyuaykeun eusining maksud sajakna téh. Teu deuk nyebutkeun kitu kumaha, da puguh dina ieu sajak mah katimu ayana sababaraha kecap nu arang langka kadéngéna. Méh bosen mukaan kamus, unggal maca baris ka barisna téh. Béda jeung sajak Paésan, dina ieu sajak mah karasa leuwih pepel tur patri henteu deui ngaguluyur siga prosa.
Kecap saguluburan asana mah ngan ukur wawakil kana éndahna rasa nu sakolébatan anu katarima ku nu ngarang. Kumaha éndahna éta pangalaman batin téh, kagambar dina opat baris mimiti. Ngan kana imajinasina téa, kuring tacan bisa nepi ngagambarkeunanan. Kumaha éndahna éta kaayaan beureum konéng héjo giwangkara téjamaya. Sabab nu kaimpleng téh ngan ukur warna bodas nyacas wungkul. Sedengkeun opat baris satuluyna nepi ka pungkasan, ceuk kuring mah mangrupa fase ilangna éta rasa éndah téh.
Sakolébatan kasawang dina implengan, nu ngarang sajak sigana kapangaruhan ku tetekon warna dasar nu aya di Ėropah. Da sapaniténan kuring mah, urang wétan (Asia) tara ngébréhkeun siga kitu. Aya ogé tetekon nu méh sarua ngeunaan warna dasar (trinitron) téa, ku némbongkeun warna beureum, héjo, jeung biru.
Lésot tina éta hal, mun téa dua sajak direndengkeun, kitu deui dideukeutkeun, tétéla urang baris manggihan fase-fase kronologis pangalaman batin nu kaalaman ku pangarang. Luyu jeung titimangsa nu kapanggih dina unggal juru handap sajakna atawa dina henteuna ogé, urang baris bisa nyindekkeun yén sajak Paésan téh mangrupa balukar tina sajak Saguluburan.
Mungkas ieu sawangan, boh dina Paésan boh dina Saguluburan nu ngarang tétéla miboga ajén éstétik nu onjoy. Inyana taliti tur tarapti dina milihan kekecapan (diksi) pikeun sajakna. Imaji nu disodorkeun geus hasil pikeun ngawangun imaji nu maca. Nu ngarang tétéla engeuh kana licentia poetica-na. Ngan saeutik kahanjakal téh, tina éta dua sajak masih karasa ayana sora nu nyorakeun kitu deui disorakeun ka jero, nu karasa ukur keur nyubadanan rasa pribadina nu ngarang sajak. Tapi mugia ieu kacindeukan téh nyalahan. Cag.****

Ku : Cucu Sumantri

IMAJI DINA SAJAK :
SAWANGAN KEUR SAJAK-SAJAK DINA AWEUHAN

Upama urang maca hiji sajak tétéla tina sajak éta urang sok manggihan hiji gambaran sawangan atawa imaji anu sok mindeng ngagurat dina ati urang. Kitu deui sok mindeng nimbulkeun hiji ‘kesan’ nu mandiri keur nu ngarangna. Imajinasi dina sajak pirajeunan ditémbongkeun ku ayana imaji, Naon ari imaji téh?
Imaji bisa dihartikeun atawa diwangenan ku mangrupa gambaran sawangan anu aya dina sajak. Ieu gambaran sawangan téh mindeng ngabalukarkeun hiji dorongan keur ngaprésiasikeun sajak.
Imaji dina sajak bisa kapasing jadi opat rupa, nyaéta :
Imaji Visual;
Imaji Audiotif;
Imaji Taktil;
Citraan Kinéstétik.
Imaji visual nyaéta imaji anu mangrupa gambaran sawangan hasil paniténan panca indra panon urang. Lebah dieu mah nyaéta gambaran sawangan anu katengetan tur katingali ku panon urang, boh pasipatanana boh rigigna. Saperti katémbong dina sajak Eris Risnandar :
SILALATU
Silalatu diayun ambing ku angina
Mubul ka alak paul
Teuing naon nu jadi udagan
(Aweuhan No.5 Oktober ’96)

Imaji audiotif nyaéta imaji anu mangrupa gambaran sawangan hasil pamireng atawa pangdéngé indra urang. Lebah dieu mah nyaéta gambaran anu kadéngé ku urang. Saperti katiténan dina sajak Lismanah :
GIRIMIS PEUTING
Haturan gamparan, nu sok mépéling
Wanci peuting tingtrim simpé
Haréwos deudeuh panggeuing ati
Ngajak nyuuh pinuh karumasa
Ngamalirkeun cimata kalaip
Geuning, peuting téh baris lekasan
Sandiwara baris dipungkas
(Aweuhan No.12 Maret ’97)

Imaji taktil nyaéta imaji anu mangrupa gambaran sawangan hasil tina pangraba indra urang. Lebah dieu mah nya gambaran sawangan anu ngawujud rasa, kayaning panas, tiis, kasar, lemes katut sabangsana. Utamana mah nyoko kana rasa hasil pangraba kulit urang. Ku kituna imaji taktil mah sok ogé disebut ku imaji perabaan. Saperti anu katangen dina sajak Nur Asrianti :
PANJARA
Lamun diri geus ngajadi, ulah rék jalir jangji
Lamun jirim geus titis tulis kajeun nyeri digerih hinis
Tuh dipipir tepiswiring mureleng
Paleng

Citraan kinéstétik nyaéta imaji anu ngagambarkeun hiji hal atawa barang nu cicing (paéh) jadi bisa obah (gerak). Lebah dieu mah nyaéta ngagambarkeun hal atawa barang nu cicing (paéh) lir ibarat hirup boga nyawa. Tapi aya nu kudu dikekentengan nyaéta ngeunaan gerakna, gerak atawa obahna teh bisa mangrupa gerak usik dina harti henteu ninggalkeun tempatna, bisa ogé ku mangrupa gerak biasa nyaéta gerak anu incah ti tempatna. Nya didieu mah lir jalma atawa sato nu keur milampah. Saperti katiténan dina sajakna Chepy Khilman Efendi :
MACET
Beus jeung treuk ngaleut
Mobil nyempil
Motor nyempod
Pasedek-sedek, pagelek-gelek
Hésé uyek!
(Aweuhan No.1 Juni ’96)

Pamungkas, boh dina imaji visual jeung imaji audiotif boh dina imaji taktil jeung citraan kinéstétik, tétéla miboga fungsi anu penting dina ngahirupan sajak. Sajak mangrupa ungkapan pangalaman puitis tinu ngarangna, ku kituna ngaliwatan imaji dina sajak geus méré pangalaman anyar dina pulas-pulas kalangkang nu ngagambaran alam pikiran nu maca. Cag ****Lamping Padjadjaran Séptember’96